Historia:
Ziemia Bytomska stanowiła pierwotnie jedną parafię z kościołem pw. św. Małgorzaty, z której w 1277 r. odłączono parafię Kamień. Po wzniesieniu nowego grodu bytomskiego przez Mieszka Plątonogiego w 1200 r. powstał kościół i parafia Wniebowzięcia NMP (tradycja podaje rok 1231). Pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1253 r. Parafia obejmowała początkowo tylko teren miasta, a od 1543 r. również teren parafii św. Małgorzaty (po połączeniu). Uprzemysłowienie i szybki rozwój demograficzny spowodowały, że na pierwotnym terytorium parafii Wniebowzięcia NMP powstały liczne nowe parafie i lokalie: Chorzów - św. Barbary (1852), Godula (1866), Zgoda (lokalia 1869), Lipiny (1888), Chorzów - św. Jadwigi (1889), Bytom - Świętej Trójcy (1888), Orzegów (1894), Łagiewniki (1894), Świętochłowice (1894), Szombierki (1904), Hajduki - Chorzów Batory (1908), Chorzów - św. Józefa (1912), Nowy Bytom (1925), Chropaczów (lokalia 1915), Bytom - św. Jacka (1915), Brzeziny - NSPJ (1919), Chorzów - św. Antoniego (1934), Bytom - św. Barbary (1931), Bytom - św. Józefa i NSPJ (1928), Chorzów - św. Franciszka (1935), Czarny Las (1935), Bytom - św. Krzyża (1940), Bytom - św. Małgorzaty (1940), Bytom - św. Wojciecha (1952).
W latach 1400-1810 parafia Wniebowzięcia NMP była prepozyturą norbertanów z klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu, która do 1821 r. należała do diecezji krakowskiej.
Pierwszy kościół pw. Wniebowzięcia NMP powstał około 1231 r., o czym wzmiankuje dokument papieski z 1253 r. Do dnia dzisiejszego zachowała się dwuprzęsłowa wczesnogotycka część nawy głównej z XIII w. W 1432 r. husyci, którzy zajęli Bytom, splądrowali kościół. Po pożarze miasta w 1515 r. świątynię powiększono o późnogotycką część zachodnią z wieżą (gwiaździste sklepienie, renesansowe portale, duży krzyż ze szkoły Wita Stwosza) oraz nawy boczne. W latach 1565-1632 kościół znajdował się w rękach protestantów. W czasie wojny trzydziestoletniej został dwukrotnie obrabowany (1627, 1643). Od 1810 r. (po sekularyzacji i kasacie zakonów) obowiązki duszpasterskie spełniało duchowieństwo diecezjalne - w tym tak znakomici duszpasterze, jak ks. Józef Szafranek (1840-74) i ks. Norbert Bonczyk (1874-93).
W latach 1852-57 przeprowadzono remont kościoła. Trzy nawy otrzymały nowe zakończenia, prezbiterium wydłużono o jedno przęsło, podwyższono wieżę, przerobiono okna i wejścia, które przybrały cechy charakterystyczne dla neogotyku. Na skutek działań wojennych w 1945 r. doszło do znacznych uszkodzeń kościoła, który został częściowo pozbawiony dachu. Spłonęła również sygnaturka, a witraże uległy całkowitemu zniszczeniu. W tym samym roku (28 stycznia) z rąk żołnierza sowieckiego zginął na plebanii wikariusz, ks. Kurt Lerch SI.
W latach 1957-65 przeprowadzono kolejny gruntowny remont kościoła, usuwając skutki szkód górniczych.
Świątynia posiada cztery dzwony. Najstarszy dokument archiwum parafialnego pochodzi z XIV w.
W krypcie kościoła znajduje się rodzinny grób hrabiów Henckel von Donnersmarcków. Doczesne szczątki 14-tu członków tej rodziny przeniesiono po 1810 r. z sekularyzowanego kościoła franciszkańskiego do krypty kościoła pw. Wniebowzięcia NMP.
Z historii kościoła pw. Ducha Świętego: W 1299 r. książę bytomski Kazimierz założył za murami miasta w pobliżu bramy Krakowskiej szpital, prowadzony przez zakon Bożogrobców, którzy już wcześniej osiedlili się w Chorzowie. Razem ze szpitalem powstała kaplica pw. Świętego Ducha. W 1721 r. proboszcz chorzowski, ks. Stanisław Stępkowski, wzniósł utrzymaną w stylu barokowym, na planie ośmioboku, nową kaplicę Świętego Ducha. Wyjątkowo piękne są w niej - zachowane do dziś - ołtarze.
Obecnie kościół pw. Ducha Świętego znajduje się w obrębie centrum Bytomia. Budynek jest murowany, posiada 1 kondygnację o wysokości 12 m. Ściany zewnętrzne tworzą ośmiobok foremny o boku 7 m. Kubatura kościoła wynosi wraz z przedsionkiem 3422 m3. Wewnątrz, na wysokości 6 m, znajduje się obwodowa galeria wykonana w formie sklepionych kopuł typu klasztornego. Na sklepieniach, podtrzymywanych przez 4 filary, spoczywa część kopuły, która jest przesklepiona cegłą.
W latach 1941-46 funkcjonowała przy kościele kuracja pw. Ducha Świętego, a jej terytorium wydzielono z parafii Wniebowzięcia NMP i św. Jacka. Księgi metrykalne obejmujące okres od 15 grudnia 1941 r. do 31 grudnia 1946 r. znajdują się w parafii Wniebowzięcia NMP. Kościół figuruje w rejestrze zabytków. |
